آرایه های ادبی- جناس و انواع آن
ساعت ۱:٤٧ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٢/۳/٢۱   کلمات کلیدی:

جناس: وقتی نویسنده یا شاعر در سخن خود کلمات هم­جنس بیاورد که در ظاهر به یکدیگر شبیه و در معنی مختلف باشند، از صنعت جناس استفاده کرده است.

 

انواع جناس

جناس تام: وقتی است که دو کلمه­ی متجانس در لفظ یکی باشند اما در معنی مختلف؛ اما فرق معنایی دو کلمه از مضمون کلام فهمیده می­شود.

        پدر با پسر یکدگر را "کنار"                         گرفتند و کرده غم از دل "کنار"

                                                   اسدی طوسی

جناس ناقص(محرَّف): آن است که دو کلمه­ی متجانس در حروف یکی باشد ولی در اعراب(مصوت) متفاوت باشند.

       صبحدم ناله­ی "قُمری" شنو از طرف چمن                   تا فراموش کنی فتنه­ی دور "قَمری"

                                                           ظهیر فاریابی

 جناس زاید: جناسی است که یکی از کلمات متجانس نسبت به دیگری، حرفی در آغاز یا وسط یا آخر اضافه دارد. پس بر سه نوع است:

1-"مختلف­الاول(مطرف)          2- مختلف­الوسط           3- مختلف­الاخر(مذیَّل)"

       شرف مرد به جود است و کرامت به سجود           هر که این هر دو ندارد عدمش به ز وجود

 جناس مرکب: جناس مرکب یا مرفوّ(رفو شده) از اقسام جناس تام است و  بر دو نوع است: مفروق و مقرون:

  1. مفروق:

 دو کلمه متجانس، هم­هجا(هم­وزن) هستند اما اختلاف در تکیه دارند.

      گرچه خود این پایه­ی بی­همسریست                  پای مرا هم سر بالاتریست

                                                          نظامی

  1. مقرون:

 هر دو کلمه متجانس مرکب باشند در این صورت بدان جناس مقرون گویند.

         قوم گفتندش که ای خر! گوش­ دار                 خویش را اندازه­ی خرگوش دار

                                                          مولوی

جناس خط: وقتی ارکان جناس در حروف یکی و در تلفظ و نقطه­گذاری متفاوت باشند مثل بیمار و تیمار:

         درشت است پاسخ ولیکن درست                 درستی درشتی نماید نخست

                                                    ابو شکور بلخی

جناس لفظ: این نوع جناس در مقابل جناس خط است یعنی کلمات متجانس در تلفظ یکی و در نگارش متفاوت باشد مثل خوار و خار:

         که کمتر کس ار جنگ را خاستی                درآورد گه لشکری خواستی

                                                 اسدی طوسی

جناس مکرر(مزدوج): دو کلمه متجانس را در آخر سجع­های نثر یا در آخر ابیات کنار هم بیاورند:

       هست شکّربار یاقوت تو ای عیار یار              نیست کس را نزد آن یاقوت شکّربار، بار

                                                      معزی

جناس اشتقاق(اقتضاب): در این نوع جناس کلمات متجانس در مصوت بلند با یکدیگر فرق دارند که این نوع جناس موسیقایی­ترین نوع جناس است. مثل یاری و یارا

    مرا ز انصاف یاران نیست یاری                       تظلم کردنم زآن نیست یارا

                                                   خاقانی

قلب

قلب نیز جزء صنعت جناس است. قلب در لغت به معنی واژگون 

قلب : اگر در کلمات مقلوب و مغلوب (مطیع یکدیگر)، جابجایی در همه حروف باشد، به طوری که حروف در دو کلمه وارونه یکدیگر باشند.               

            بحر خون پیدا شود از هر طرف                 ز ابر تیغ همچو آبت، گاه حرب

جناس ناقص:

الف/اختلافی(مضارع و لاحق) ----

1-جناس مضارع:که باید دو حرف قریب المخرج باشند. خال وحال.

2-جناس لاحق:که باید مختلف المخرج باشند.چمان وچران.

ب/جناس ناقص افزایشی

  الف:  ا-مختلف الاول:شیر /دیر 2- مختلف الوسط:صافی/صوفی 3-مختلف الاخر:آزار/آزاد(مطرف)

ب:1-افزایش در اول:قدم/مقدم 2-افزایش دروسط:دست/دوست3- افزایش در آخر:نال/ناله     


---------------------------------------------------------------------------------------------

1)شمیسا، سیروس ،نگاهی تازه به بدیع

(2) فشارکی، محمد؛ نقد بدیع

 (3) کزازی، جلال الدین، بدیع

(4)همایی، جلال الدین ،صناعات ادبی.

(5)نبی لو،علیرضا،گروه ادبیات فارسی،دانشگاه آزاد قم